Ticaret ve Şirketler
Sözleşmede Cezai Şart: Ne Zaman İstenir, Ne Zaman İndirilir?
Cezai şartın işlevi, ifa yerine ve ifa ile birlikte istenen cezai şart, zararın ispatına gerek olmaması, aşırı cezai şartın indirilmesi, tacirler için istisna ve sözleşme yazarken dikkat edilecekler.
Kısaca
- Cezai şart, borç hiç ya da gereği gibi ifa edilmezse ödenecek bedeldir; alacaklının zararını ispat etmesi gerekmez.
- Hâkim aşırı gördüğü cezai şartı kendiliğinden indirir.
- Tacir sıfatıyla cezai şart üstlenen kişi, aşırı olduğu iddiasıyla indirim isteyemez.
Cezai şart, sözleşmeye uyulmasını güvence altına almak için sıkça başvurulan bir araçtır: işin zamanında teslim edilmemesi, rekabet yasağının ihlali ya da sözleşmeden haksız dönülmesi gibi durumlar için önceden bir bedel belirlenir. Ancak bu bedelin nasıl isteneceği ve ne kadarının istenebileceği, sözleşmenin diline ve tarafların sıfatına göre değişir.
Cezai şartın türleri
Seçimlik cezai şart: Kural olarak alacaklı, borcun ifası ya da cezai şart arasında seçim yapar; ikisini birlikte isteyemez.
İfa ile birlikte cezai şart: Cezai şart, borcun belirlenen zamanda ya da yerde ifa edilmemesi için kararlaştırılmışsa, alacaklı borcun ifasıyla birlikte cezayı da isteyebilir. Ancak ifayı kabul ederken cezai şart hakkını açıkça saklı tutmalıdır; çekince koymadan ifayı kabul eden alacaklı cezayı isteyemez.
Dönme cezası: Borçlunun cezayı ödeyerek sözleşmeden dönebileceği kararlaştırılmışsa, bu bir dönme cezasıdır.
Zarar ve aşan zarar
Alacaklı herhangi bir zarara uğramamış olsa bile kararlaştırılan cezanın ödenmesini isteyebilir. Uğranılan zarar cezai şartı aşıyorsa, alacaklı borçlunun kusurunu ispat ederek aşan zararı da talep edebilir.
Aşırı cezai şartın indirilmesi
Hâkim, aşırı gördüğü cezai şartı kendiliğinden indirir. Değerlendirmede borçlunun kusuru, alacaklının ifaya olan menfaati, tarafların ekonomik durumları ve sözleşmenin niteliği göz önünde tutulur. Ancak Türk Ticaret Kanunu’na göre tacir, ticari işletmesiyle ilgili olarak üstlendiği cezai şartın aşırı olduğunu ileri sürerek indirilmesini isteyemez. Bu nedenle ticari sözleşmelerde cezai şart miktarının imzadan önce dikkatle değerlendirilmesi gerekir.
Sözleşme yazarken
- Cezai şartın hangi ihlal için ve ifa ile birlikte mi, ifa yerine mi isteneceğini açıkça yazın.
- Gecikme cezalarında gün başına bir tutar ve üst sınır belirlemek, uyuşmazlığı azaltır.
- Cezai şartın, ihlal hâlinde ortaya çıkabilecek gerçek zararla makul bir oranda olmasına dikkat edin.
- Gecikme faizini faiz hesaplama aracıyla görebilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır ve yayımlandığı tarihteki mevzuata göre hazırlanmıştır. Her olayın kendine özgü koşulları farklı sonuçlar doğurabileceğinden, somut durumlar mevzuat ve güncel yargı kararları dikkate alınarak ayrıca değerlendirilmelidir.


